Acupunctuur is een traditionele Chinese genezingstechniek om chi (ch'i or qi) te deblokkeren door naalden te steken op bepaalde punten op het lichaam waardoor de tegengestelde krachten yin en yang in balans worden gebracht. Chi is een energie waar naar verluidt alles van doordrongen is. Men gelooft dat het door het lichaam stroomt langs veertien hoofdbanen die meridianen worden genoemd. Wanneer yin en yang in harmonie zijn, stroomt chi vrij door het lichaam en is de persoon gezond. Wanneer iemand ziek, ziekelijk of gekwetst is, wordt chi op een van de meridianen versperd. De traditionele Chinese geneeskunde heeft een vijfhonderdtal specifieke punten geïdentificieerd waar naalden in worden gestoken voor specifieke effecten.

Acupunctuur wordt al meer dan tweeduizend jaar beoefend in China (hoewel sommigen denken dat het al vierduizend jaar bestaat). Tegenwoordig zijn de naalden gekruld, verwarmd of zelfs voorzien van een zwakke elektrische stroom, ultrasoon of bepaalde golflengten van licht. Maar welke methode ook wordt gebruikt, wetenschappelijk onderzoek kan nooit aantonen dat het deblokkeren van chi door acupunctuur of door andere manieren doeltreffend is tegen welke ziekte ook. Chi wordt immers omschreven als onwaarneembaar door de methoden van empirische wetenschap.

Een variante van traditionele acupunctuur is de auriculotherapie of ooracupunctuur. Het is een diagnose- en behandelingsmethode die gebaseerd is op het onbewezen geloof dat het oor een kaart is van de lichaamsorganen. Bijvoorbeeld: een probleem met een orgaan zoals de lever moet worden behandeld door het steken van een naald op een bepaald punt op het oor dat het overeenstemmende punt zou zijn voor dat orgaan. (Soortgelijke theorieën over een lichaamsdeel als organenkaart vinden we terug bij de beoefenaars van iriscopie [de iris is de lichaamskaart] en reflexologie [de voet is de lichaamskaart].) Nietjespunctuur, een variante van auriculotherapie, plaatst nietjes op sleutelpunten op het oor en hoopt daarmee bepaalde zaken te verwezenlijken zoals iemand helpen stoppen met roken.

De traditionele Chinese geneeskunde is niet gebaseerd op de kennis van moderne fysiologie, biochemie, voedingsleer, anatomie of om het even welk bekend genezingsmechanisme. Het is evenmin gebaseerd op de kennis van celscheikunde, bloedsomloop, zenuwfunctie of het bestaan van hormonen of andere biochemische stoffen. Er is geen verband tussen de meridianen die in de traditionele Chinese geneeskunde worden gebruikt en de eigenlijke indeling van organen en zenuwen in het menselijk lichaam. Het Amerikaanse National Council Against Health Fraud (NCAHF) (Nationale Raad tegen gezondheidsbedrog) beweert dat van de 46 medische tijdschriften die de Chinese Vereniging voor Geneeskunde publiceert, geen enkele is gewijd aan acupunctuur of andere traditionele Chinese geneeswijzen. Niettemin wordt jaarlijks miljoenen euro’s uitgeven aan acupunctuur voor behandeling van AIDS, allergieën, astma, artritis, blaas- en nierproblemen, bronchitis, constipatie, depressie, diarree, duizeligheid, verkoudheden, vermoeidheid, griep, gynaecologische kwalen, hoofdpijn, hoge bloeddruk, migraine, verlamming, PMS, ischias, seksuele problemen, roken, stress, hartaanval, peesontsteking en gezichtsproblemen.

Empirische studies over acupunctuur staan nog in de kinderschoenen. Dergelijke studies negeren theorieën die gebaseerd zijn op metafysica (zoals het deblokkeren van chi in de meridianen) en proberen oorzakelijke verbanden te vinden tussen het steken van naalden in traditionele (of niet-traditionele) acupunctuurpunten en fysieke gevolgen. Desondanks bieden vele traditionele artsen en ziekenhuizen acupunctuur aan als 'complementaire' behandeling. 

De meest voorkomende verdediging voor acupunctuur begaat de pragmatische denkfout. Men beweert dat acupunctuur werkt! Wat betekent dat? Het betekent zeker niet dat het steken van naalden in het lichaam ervoor zorgt dat chi wordt gedeblokkeerd. In het beste geval betekent het dat het wat medische last verlicht. Vaak betekent het enkel dat de klant tevreden is, dat wil zeggen zich op het moment zelf beter voelt. De meeste waargenomen positieve gevolgen van acupunctuur zijn waarschijnlijk het gevolg van een gemoedsverandering, het placebo-effect en de regressieve denkfout. Als de pijn na een acupunctuurbehandeling verdwijnt, komt dat niet door de behandeling. Veel chronische pijn komt en gaat. Een alternatieve behandeling zoals acupunctuur wordt enkel gevraagd wanneer de pijn het hoogst is. Heeft de pijn zijn maximum bereikt, dan zal natuurlijke terugval ervoor zorgen dat de pijn vermindert. Men bewijst acupunctuur vaak met getuigenissen van tevreden klanten. Jammer genoeg bestaat er voor elke anekdote van iemand wiens pijn verlicht is door de acupunctuur ongetwijfeld een anekdote van iemand wiens pijn er niet door verlicht is. Maar niemand houdt de mislukkingen bij (voorkeur voor bevestiging).

Niettemin is het mogelijk dat het steken van naalden in het lichaam enkele positieve effecten heeft. Het meest voorkomende succesverhaal dat voorstanders van acupunctuur vertellen gaat over pijnbeheersing. Studies hebben aangetoond dat veel acupunctuurpunten rijkelijker voorzien zijn van zenuweinden dan de gebieden eromheen. Onderzoek wijst uit dat het steken van naalden in bepaalde punten het zenuwstelsel beïnvloedt en het lichaam aanspoort om meer natuurlijke pijnstillers aan te maken zoals endorfines en encefalines, en ook bepaalde neurale hormonen vrijlaat zoals serotonine. Een andere theorie zegt dat acupunctuur de transmissie van pijnimpulsen van delen van het lichaam naar het centrale zenuwstelsel tegenhoudt.

Elke studie van pijn heeft te maken met enkele moeilijkheden. Niet alleen kan pijn alleen subjectief worden gemeten, traditionele acupuncturisten evalueren het succes van de behandeling bijna uitsluitend op subjectieve wijze, waarbij ze zich meer baseren op eigen waarnemingen en verslagen van patiënten dan op objectieve laboratoriumtests. Bovendien, heel wat mensen die bij acupunctuur zweren (of bij therapeutische aanraking, reiki, iriscopie, meditatie, minerale supplementen, enzovoort) maken vaak diverse veranderingen tegelijk mee in hun leven, waardoor het moeilijk wordt om betekenisvolle oorzakelijke factoren te isoleren in een onderzoek met controlegroep.

Ook al is pijn moeilijk te meten, er bestaan twee vragenlijsten (de vragenlijst van Von Korff over chronische pijn en de rug-specifieke vragenlijst ‘Hanover Functional Ability’) die worden gebruikt om wijzigingen in rugpijn te meten na diverse soorten behandelingen. Met behulp van deze lijsten werd een willekeurig opgezet, blind onderzoek uitgevoerd met meer dan 1100 patiënten die chronische rugpijn hebben. De patiënten kregen verschillende behandelingen en werden na zes maanden geëvalueerd met zowel de Von Korff- als de Hanover-vragenlijsten. Het onderzoek vergelijkt de behandeling door (1) acupunctuur waarbij traditionele acupunctuurpunten en -methodes werden gebruikt, (2) acupunctuur die gebruik maakt van niet-traditionele punten en methoden (de naalden werden niet zo diep of gekruld ingebracht als bij traditionele acupunctuur), en (3) behandeling met geneesmiddelen, oefeningen en fysische therapie. Ongeveer tweemaal zoveel mensen die naalden kregen reageerden positief dan de mensen die geen naalden kregen. Het maakte niet uit of die hun werden toegediend op de traditionele of de niet-traditionele manier. In deze groepen was er bij ongeveer 45% van de patiënten een positief resultaat, vergeleken met 25% in de groep die behandeld werd met geneesmiddelen, oefeningen en fysische therapie. De BBC meldt dat de onderzoekers van de Ruhr Universiteit in Bochum zeggen dat hun bevindingen suggereren dat het lichaam positief kan reageren op een naaldprik, of met andere woorden. dat acupunctuur eenvoudigweg een placebo-effect kan veroorzaken.

De resultaten van dit en een ander onderzoek die geen verschil vonden in de reactie op zogenaamde 'echte' acupunctuur en zogenaamde minimale (of "namaak") acupunctuur, leveren een bewijs tegen de nauwkeurigheid van de traditionele Chinese meridianenkaart. Het leek geen belang te hebben waar je de naalden stak en of je ze diep of gekruld stak of niet. Maar mensen met rugpijn die naalden kregen reageerden veel positiever dan wie geen naalden kreeg. In ieder geval lijkt het in deze context overbodig om het over chi te hebben.

Ten slotte is acupunctuur ook niet zonder risico. Er zijn rapporten over long- en blaaspuncties, gebroken naalden en enkele allergische reacties op naalden die bepaalde stoffen bevatten. Acupunctuur kan schadelijk zijn voor de foetus in het begin van de zwangerschap aangezien het de productie van het adrenocorticotroop hormoon (ACTH) en oxytocine stimuleert, die weeën opwekken. Er is altijd een risico op infectie van niet-gesteriliseerde naalden. En sommige patiënten zullen eenvoudigweg lijden omdat ze een doeltreffende bewezen behandeling van de traditionele geneeskunde lieten liggen.