Acupunctuur is een traditionele Chinese genezingstechniek om chi (ch'i or qi) te deblokkeren door naalden te steken op bepaalde punten op het lichaam waardoor de tegengestelde krachten yin en yang in balans worden gebracht. Chi is een energie waar naar verluidt alles van doordrongen is. Men gelooft dat het door het lichaam stroomt langs 14 hoofdbanen die meridianen worden genoemd. Wanneer yin en yang in harmonie zijn, stroomt chi vrij door het lichaam en is de persoon gezond. Wanneer iemand ziek, ziekelijk of gekwetst is, wordt chi op een van de meridianen versperd. De traditionele Chinese geneeskunde heeft een 500-tal specifieke punten geïdentificieerd waar naalden in worden gestoken voor specifieke effecten.

Acupunctuur wordt al meer dan 2000 jaar beoefend in China (hoewel sommigen denken dat het al 4000 jaar bestaat). Tegenwoordig zijn de naalden gekruld, verwarmd of zelfs voorzien van een zwakke elektrische stroom, ultrasoon of bepaalde golflengten van licht. Maar welke methode ook wordt gebruikt, wetenschappelijk onderzoek kan nooit aantonen dat het deblokkeren van chi door acupunctuur of door andere manieren doeltreffend is tegen welke ziekte ook. Chi wordt immers omschreven als onwaarneembaar door de methoden van empirische wetenschap.

Een variante van traditionele acupunctuur is de auriculotherapie of ooracupunctuur. Het is een diagnose- en behandelingsmethode die gebaseerd is op het onbewezen geloof dat het oor een kaart is van de lichaamsorganen. Bijvoorbeeld, een probleem met een orgaan zoals de lever moet worden behandeld door het steken van een naald op een bepaald punt op het oor dat het overeenstemmende punt zou zijn voor dat orgaan. (Gelijkaardige theorieën over een lichaamsdeel als organenkaart vinden we terug bij de beoefenaars van iriscopie [de iris is de lichaamskaart] en reflexologie [de voet is de lichaamskaart].) Nietjespunctuur, een variante van auriculotherapie, plaatst nietjes op sleutelpunten op het oor en hoopt daarmee bepaalde zaken te verwezenlijken zoals iemand helpen stoppen met roken.

De traditionele Chinese geneeskunde is niet gebaseerd op de kennis van moderne fysiologie, biochemie, voedingsleer, anatomie of om het even welk gekend genezingsmechanisme. Het is evenmin gebaseerd op de kennis van celscheikunde, bloedsomloop, zenuwfunctie of het bestaan van hormonen of andere biochemische stoffen. Er is geen verband tussen de meridianen die in de traditionele Chinese geneeskunde worden gebruikt en de eigenlijke indeling van organen en zenuwen in het menselijk lichaam. Het Amerikaanse National Council Against Health Fraud (NCAHF) (Nationale Raad tegen gezondheidsbedrog) beweert dat van de 46 medische tijdschriften die de Chinese Vereniging voor Geneeskunde publiceert, geen enkel is gewijd aan acupunctuur of andere traditionele Chinese genezingswijzen. Niettemin wordt geschat dat tussen 10 en 15 miljoen Amerikanen samen jaarlijks 500 miljoen dollar uitgeven aan acupunctuur voor behandeling van AIDS, allergieën, astma, artritis, blaas- en nierproblemen, bronchitis, constipatie, depressie, diarree, duizeligheid, verkoudheden, vermoeidheid, griep, gynaecologische kwalen, hoofdpijn, hoge bloeddruk, migraine, verlamming, PMS, ischias, seksuele problemen, roken, stress, hartaanval, peesontsteking en gezichtsproblemen.

Empirische studies over acupunctuur staan nog in de kinderschoenen. Dergelijke studies negeren theorieën die gebaseerd zijn op metafysica (zoals het deblokkeren van chi in de meridianen) en proberen oorzakelijke verbanden te vinden tussen het steken van naalden in traditionele (of niet-traditionele) acupunctuurpunten en fysieke gevolgen. Desondanks bieden vele traditionele artsen en ziekenhuizen acupunctuur aan als "aanvullende" behandeling. De medische opleiding in Los Angeles van de Universiteit van Californië heeft een van de grootste acupunctuurcursussen in de Verenigde Staten voor gediplomeerde artsen. De 200 uur durende cursus wordt jaarlijks door bijna 600 artsen gevolgd. Volgens de American Academy of Medical Acupuncture (Amerikaanse Academie van Medische Acupunctuur) hebben zo'n 4000 Amerikaanse artsen de cursus acupunctuur gevolgd.

In Maart 1996 classificeerde de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) acupunctuurnaalden als medische instrumenten voor algemeen gebruik door gediplomeerde professionelen. Tot dan toe waren de naalden geclassificeerd als Klasse III medische instrumenten, wat betekent dat hun veiligheid en nut zo onzeker waren dat ze enkel in goedgekeurde onderzoeksprojecten konden worden gebruikt. Omwille van die "experimentele" status hadden vele verzekeringsmaatschappijen, evenals Medicare en Medicaid, geweigerd om acupunctuur te dekken. Deze nieuwe toewijzing betekent meer beoefening van acupunctuur en meer onderzoek met behulp van naalden. Het betekent ook dat verzekeringsmaatschappijen voortaan mogelijk niet anders kunnen dan de nutteloze en hoogst twijfelachtige acupunctuurbehandelingen voor een waaier aan kwalen te dekken. Toch heeft Wayne B. Jonas, directeur van het Amerikaanse Office of Alternative Medicine (Bureau van Alternatieve Geneeskunde) aan de National Institutes of Health (Nationale Gezondheidsinstituten) in Bethesda, MD, gezegd dat de nieuwe classificatie van acupunctuurnaalden "een heel wijze en logische beslissing is". Het Office of Alternative Medicine steunt (d.w.z. wil heel wat belastingsgeld uitgeven aan) nieuwe studies over de doeltreffendheid van acupunctuur.

De meest voorkomende verdediging voor acupunctuur begaat de pragmatische denkfout. Men beweert dat acupunctuur werkt! Wat betekent dat? Het betekent zeker niet dat het steken van naalden in het lichaam ervoor zorgt dat chi wordt gedeblokkeerd. In het beste geval betekent het dat het wat medische last verlicht. Vaak betekent het enkel dat de klant tevreden is, d.w.z. zich op het moment zelf beter voelt. De NCAHF publiceerde een stellingname dat stelt "Onderzoek in de voorbije twintig jaar heeft niet kunnen aantonen dat acupunctuur doeltreffend is tegen ziekte" en dat "de waargenomen gevolgen van acupunctuur waarschijnlijk te wijten zijn aan een combinatie van verwachting, suggestie, contra-irritatie (d.i. het irriteren van de huid zodat de onderliggende pijn wordt gemaskeerd), conditionering en andere psychologische mechanismen". Kortom, de meeste waargenomen positieve gevolgen van acupunctuur zijn waarschijnlijk het gevolg van een gemoedsverandering, het placebo-effect en de regressieve denkfout. Het is niet omdat de pijn na de acupunctuur wegging dat dat door de behandeling kwam. Veel chronische pijn komt en gaat. Een alternatieve behandeling zoals acupunctuur wordt enkel gevraagd wanneer de pijn het hoogst is. Eenmaal de pijn zijn maximum heeft bereikt zal natuurlijke terugval ervoor zorgen dat de pijn vermindert. Ook is een groot deel van de steun voor acupunctuur anekdotisch in de vorm van getuigenissen van tevreden klanten. Jammer genoeg bestaat er voor elke anekdote van iemand wiens pijn verlicht was door de acupunctuur ongetwijfeld een anekdote van iemand wiens pijn er niet door verlicht werd. Maar niemand houdt de mislukkingen bij (voorkeur voor bevestiging).

Niettemin is het mogelijk dat het steken van naalden in het lichaam enkele positieve effecten heeft. Het meest voorkomende succesverhaal dat voorstanders van acupunctuur vertellen gaat over pijnbeheersing. Studies hebben aangetoond dat vele acupunctuurpunten rijkelijker voorzien zijn van zenuweinden dan de de gebieden errond. Onderzoek wijst uit dat het steken van naalden in bepaalde punten het zenuwstelsel beïnvloedt en het lichaam aanspoort om meer natuurlijke pijnstillers aan te maken zoals endorfines en encefalines, en ook bepaalde neurale hormonen vrijlaat zoals serotonine. Een andere theorie zegt dat acupunctuur de transmissie van pijnimpulsen van delen van het lichaam naar het centrale zenuwstelsel tegenhoudt.

Elke studie van pijn heeft te maken met enkele moeilijkheden. Niet alleen kan pijn enkel subjectief worden gemeten, traditionele acupuncturisten evalueren het succes van de behandeling bijna uitsluitend op subjectieve wijze, waarbij ze zich eerder baseren op eigen waarnemingen en verslagen van patiënten dan op objectieve laboratoriumtests. Bovendien, heel wat mensen die bij acupunctuur zweren (of bij therapeutische aanraking, reiki, iriscopie, meditatie, minerale supplementen, enz.) maken vaak diverse veranderingen tegelijk aan hun leven, waardoor het moeilijk wordt om betekenisvolle oorzakelijke factoren te isoleren in een onderzoek met controlegroep.

Ondanks deze moeilijkheden kunnen onderzoekers de vragenlijst van Von Korff over chronische pijn en de rug-specifieke vragenlijst "Hanover Functional Ability" gebruiken om wijzigingen in rugpijn te meten na diverse soorten behandelingen. Er was bijvoorbeeld een willekeurige opgezet, blind onderzoek met meer dan 1100 patiënten die chronische rugpijn hebben. De patiënten kregen verschillende behandelingen en werden na zes maanden geëvalueerd met zowel de Von Korff- als de Hanover-vragenlijsten. Het onderzoek vergeleek de behandeling door (1) acupunctuur waarbij traditionele acupunctuurpunten en -methodes werden gebruikt, (2) acupunctuur dat gebruik maakt van niet-traditionele punten en methoden (de naalden werden niet zo diep of gekruld ingebracht als bij traditionele acupunctuur), en (3) behandeling met geneesmiddelen, oefeningen en fysische therapie. Ongeveer tweemaal zoveel mensen die naalden kregen reageerden positief dan de mensen die geen naalden kregen. Het maakte niet uit of die hen werden toegediend op de traditionele of de niet-traditionele manier. In deze groepen was er bij ongeveer 45% van de patiënten een positief resultaat, vergeleken met 25% in de groep die behandeld werd met geneesmiddelen, oefeningen en fysische therapie. Volgens de BBC:

De onderzoekers van de Ruhr Universiteit in Bochum, zeggen dat hun bevindingen suggereren dat het lichaam positief kan reageren op een naaldprik - of dat acupunctuur eenvoudigweg een placebo-effect kan veroorzaken.*

De resultaten van dit en een ander onderzoek die geen verschil vonden in de reactie op zogenaamd "echte" acupunctuur en zogenaamde minimale (of "namaak") acupunctuur, leveren een bewijs tegen de nauwkeurigheid van de traditionele Chinese meridianenkaart. Het leek geen belang te hebben waar je de naalden stak en of je ze diep of gekruld stak of niet. Maar mensen met rugpijn die naalden kregen reageerden veel positiever dan wie geen naalden kreeg. In ieder geval lijkt het begrip chi overbodig in deze context.

Enkele studies over acupunctuur die gesteund zijn door het Office of Alternative Medicine (Bureau van Alternatieve Geneeskunde) aan de National Institutes of Health probeerden traditionele beheerste groepstudies te imiteren, maar geen enkele beheerste studie zal aantonen of chi gedeblokkeerd was en of yin en yang al dan niet in harmonie zijn. Beheerste studies die objectief het succes van een behandeling meten, zouden echter kunnen vaststellen hoeveel van het succes van acupunctuur louter het gevolg is van een subjectieve beoordeling door belanghebbende partijen. Dergelijke studies zouden eveneens kunnen vaststellen of de eventuele gevolgen van acupunctuur op korte of op lange termijn werken.

Ten slotte is acupunctuur ook niet zonder risico. Er zijn rapporten over long- en blaaspuncties, gebroken naalden en enkele allergische reacties op naalden die bepaalde stoffen bevatten. Acupunctuur kan schadelijk zijn voor de foetus in het begin van de zwangerschap aangezien het de productie van adrenocorticotroop hormoon (ACTH) en oxytocine stimuleert, die weeën opwekken. Er is altijd een risico op infectie van niet-gesteriliseerde naalden. En sommige patiënten zullen eenvoudigweg lijden omdat ze een gekende doeltreffende behandeling van de traditionele geneeskunde naast zich lieten liggen.