Het woordenboek van de Skepticus

Een gezondheids- of medische praktijk wordt "alternatief" genoemd als het gebaseerd is op niet-geteste, niet-traditionele of onwetenschappelijke beginselen, methodes, behandelingen of kennis. "Alternatieve" geneeskunde is vaak gebaseerd op metafysisch geloof en is regelmatig anti-wetenschappelijk. Omdat echte "alternatieve" medische praktijken even of bijna even doeltreffend zouden zijn als de traditionale geneeskunde, zijn de meeste "alternatieve" medische praktijken niet echt "alternatief" maar wel kwakzalverij. Als de "alternatieve" gezondheidspraktijk samen met traditionele geneeskunde wordt aangeboden, spreken we over "aanvullende" geneeskunde.

De jaarlijkse omzet van de "alternatieve" geneeskunde in de Verenigde Staten wordt geschat op 15 miljard dollar. Doorgaans dekken de meeste verzekeringsmaatschappijen de "alternatieve" geneeskunde niet, maar een bedrijf als de American Western Life Insurance Company is een typisch voorbeeld van de stilaan gewijzigde houding. De maatschappij biedt een netwerk van ongeveer 300 leveranciers in de Amerikaanse staten California, Arizona, Colorado, New Mexico en Utah aan die gespecialiseerd zijn in acupunctuur, aromatherapie, biofeedback, chiropraktijk, kruidengeneeskunde, massage, naturopathie, reflexologie en yoga, naast andere behandelingen. Zo heeft de Mutual of Omaha Insurance Co. aan klanten de kosten terugbetaald voor een niet-heelkundige "alternatieve" behandeling voor hartziekten. Dokter Dean Ornish, een internist en directeur van het Preventive Medicine Research Institute in Sausalito, ontwikkelde een behandeling die een vegetarisch dieet, meditatie en lichaamsbeweging omvat. Mutual of Omaha merkte al snel op dat ze niet de deur openden voor alle vormen van "alternatieve" behandelingen in hun verzekering. Ze oordeelden dat de doeltreffendheid van de behandeling van Dr. Ornish was bewezen.

De National Institutes of Health's Office of Alternative Medicine hebben een aantal onderzoeken van onorthodoxe medische behandelingen gesteund, waaronder het gebruik van haaikraakbeen om kanker te behandelen en de doeltreffendheid van bijenstuifmeel om allergieën te behandelen. De meest populaire "alternatieve" behandelingen zijn gebed, relaxatietechnieken, chiropraktijk, kruidengeneeskunde en massage. Bijzonder weinig wetenschappelijke studies worden verricht door "alternatieve" beoefenaars. Inderdaad, de meesten verachten wetenschap en verlaten zich liever op metafysica, geloof en magisch denken.

Anderzijds worden vele verdachte producten verhandeld als allesgenezers of geneesmiddelen voor ernstige ziektes als kanker of hartziekten en worden ze aangeprezen met wetenschappelijk jargon en een onjuiste voorstelling of vervalsing van wetenschappelijke studies. Jodie Bernstein, directeur van het Bureau voor de Bescherming van de Klant van de Amerikaanse Federal Trade Commission (Federale Handelscommissie), geeft de volgende lijst van aanwijzingen van kwakzalverij:

** Het produkt wordt aangeprezen als een snelle en doeltreffende allesgenezer voor een brede waaier aan aandoeningen.

** De verkopers gebruikten woorden als wetenschappelijke doorbraak, wonderbaarlijk geneesmiddel, exclusief produkt, geheim ingrediënt of oud middel.

** De tekst is geschreven in een typisch jargon - indrukwekkend klinkende terminologie die het gebrek aan goede wetenschap moet verbergen.

** De verkopers beweren dat de overheid, de medische wereld of onderzoekswetenschappers geprobeerd hebben om het produkt tegen te houden.

** De advertentie bevat onbewezen verhalen over gevallen waarin verbazingwekkende resultaten werden behaald.

** Het produkt is slechts bij één bron te koop.

De algemene regel is "als het te goed klinkt om waar te zijn, dan is dat waarschijnlijk ook zo".
 

Waarom is "alternatieve" gezondheidszorg zo populair?

Het Britse New England Journal of Medicine berichtte over een studie uit januari 1993 die aantoonde dat ongeveer een derde van de Amerikaanse volwassenen het voorafgaande jaar een of andere onorthodoxe behandeling zocht. Waarom is "alternatieve" gezondheidszorg [AGZ] zo populair? Er zijn diverse redenen.

1. Geneesmiddelen en heelkunde vormen geen deel van AGZ. Vrees voor operaties en voor de neveneffecten van geneesmiddelen kunnen mensen wegjagen van de traditionele geneeskunde. AGZ is aantrekkelijk omdat het deze angstaanjagende soorten behandelingen niet aanbiedt. Bovendien brengt de traditionele geneeskunde vaak letsels toe aan patiënten. AGZ-behandelingen zijn doorgaans inherent minder risicovol en zullen minder directe letsels toebrengen.

Selectief denken en voorkeur voor bevestiging kunnen makkelijk iemand doen focussen op gevallen waarbij chirurgen het verkeerde lichaamsdeel amputeren, het foutieve gedeelte van de hersenen verwijderen, of een patiënt doden door hem teveel verdoving of bestraling toe te dienen. Heel wat mensen negeren de miljoenen patiënten die vandaag gezond en wel leven dankzij een operatie of geneesmiddelen. In de plaats daarvan hebben ze enkel oog voor de gevallen waarin patiënten na een routine-operatie sterven, voor altijd invalide zijn wegens een slechte reactie op een geneesmiddel, of gedood werden door een gestoorde verpleegster die zichzelf als genadevolle samaritaan ziet.

Deze vrees en skepticisme voor een behandeling met geneesmiddelen, hospitalisatie en operaties zijn niet ongegrond. Sommige letsels worden veroorzaakt door medische fouten; sommige daarvan zijn het tragische maar onontkoombare gevolg van onvoorziene reacties op geneesmiddelen of operaties. Omdat er vaak juridische verwikkelingen zijn, zijn artsen en ziekenhuizen doorgaans niet bereid om details te verschaffen over overlijdens van patiënten waarvoor ze mogelijk verantwoordelijk zijn. Het vertrouwen in de geneeskunde daalt elke keer er bericht wordt over "therapeutische ongelukken".

Zijn deze "therapeutische ongelukken" zeldzaam? Voor zover ik weet is er hier nog nooit een onderzoek naar geweest. In 1991 werd in New York een onderzoek verricht (The Harvard Medical Practice Study) dat meldde dat bijna 4 procent van de patiënten in het ziekenhuis een letsel opliepen, en dat 14% van die 4% stierven, vermoedelijk door wat ze in het ziekenhuis hadden opgelopen. Lucian L. Leape, een arts uit Boston, maakte een extrapolatie van deze gegevens en kwam tot het resultaat dat jaarlijks 180.000 Amerikanen stierven door de behandeling van geneesheren. Om het dramatisch effect van zijn bevinding te vergroten, voegde hij eraan toe dat dit het equivalent is van drie jumbo-jet crashes elke twee dagen. ("Truth about human error in hospitals" door Abigail Trafford, redacteur van het gezondheidskatern van de Washington Post, gepubliceerd in de Sacramento Bee, 21 maart 1995, blz. B7.)

Anderzijds zijn de risico's iets op te lopen bij een "alternatieve" beoefenaar, zoals bijvoorbeeld een homeopaat, te verwaarlozen in vergelijking met de risico's bij een traditionele arts die krachtige geneesmiddelen toedient en risicovolle operaties uitvoert. Dit komt omdat een homeopaat op geen enkele manier tussenbeide komt. De dosissen die hij geeft hebben op niemand enig effect. Een homeopaat kan een patiënt niet per ongeluk doden. "Alternatieve" geneeskundige behandelingen zijn in wezen niet-interventionistisch en hun risico's zijn doorgaans negatief, niet positief. De schade die aan de patiënt wordt berokkend komt niet door positieve tussenkomst maar door het niet krijgen van een behandeling (met geneesmiddelen of door operatie) die hun gezondheid zou verbeteren en de levensduur zou verlengen.

Hoewel het klopt dat de traditionele geneeskunde risico's kent --zelfs met fatale afloop--, is het onredelijk om die geneeskunde hierom zomaar te verwerpen. Redelijke mensen kunnen onmogelijk de diabetici negeren die levend en wel zijn dankzij hun geneesmiddelen, of de miljoenen mensen die hun leven te danken hebben aan vaccinaties tegen dodelijke of verlammende ziektes. We kunnen niet de miljoenen mensen negeren wiens pijn dankzij operatief ingrijpen is verdwenen, of die hun leven te danken hebben aan een succesvolle medische behandeling met zowel geneesmiddelen als operaties.

Een redelijke reactie op de heel echte risico's van een behandeling in de traditionele geneeskunde is het nemen van een grotere verantwoordelijkheid voor de behandeling. Een redelijke patiënt mag geen blind vertrouwen hebben in zijn of haar arts, hoe goddelijk die arts zich ook voorstelt of probeert voor te stellen. We moeten beter op de hoogte zijn van de geneesmiddelen die ons worden voorgeschreven. We moeten onszelf meer betrekken in onze eigen behandeling, wat wil zeggen dat we vele vragen moeten stellen en niets zomaar aannemen. We mogen niet zomaar veronderstellen dat het geneesmiddel dat de verpleegster ons doet nemen het middel is dat onze arts heeft voorgeschreven. (Vraag gewoon "wat voor pil is dit?". U zou moeten weten of u die geacht bent te nemen of niet.) We moeten een tweede en derde mening vragen, wat niet wil zeggen dat we een andere arts moeten zoeken die ons vertelt wat we willen horen. Het betekent onderzoek doen. Lezen over uw ziekte en de voorgeschreven behandeling. We mogen nooit het risico uitsluiten wanneer we afhangen van andere mensen, die ook feilbaar en onvolmaakt zijn. Maar we kunnen het risico verkleinen door meer verantwoordelijkheid te nemen voor onze gezondheidszorg en minder passief te zijn. Enig vertrouwen in de competentie van onze zorgverstrekkers is uiteraard nodig, maar het mag geen blind vertrouwen zijn. Je kan je laten opereren om een lichaamsdeel te laten amputeren of een ader wijder te maken, maar je moet er ook voor zorgen dat de chirurg die klaarstaat om jou te opereren niet denkt dat hij verondersteld is jouw galblaas te verwijderen. De kleine jongen waarvan een been moest worden geamputeerd en die met grote letters op zijn goede been "NIET DIT BEEN" had geschreven zal ongetwijfeld wat gelach op de gezichten van het verplegend personeel hebben gebracht. We kunnen de humor van de jongen bewonderen, maar het is zijn gebrek aan blind vertrouwen waarvoor een skepticus het meest bewondering heeft. 

   2. Traditionele geneeskunde slaagt er vaak niet in om de oorzaak van een ziekte te vinden of om de pijn te verlichten. Dit geldt ook voor AGZ. Maar traditionele zorgverstrekkers zullen niet zo snel optimistisch zijn wanneer hun medicijn niet werkt. "Alternatieve" beoefenaars moedigen vaak hun patiënten aan hoopvol te zijn, zelfs wanneer de situatie hopeloos is.

   3. Wanneer de traditionele geneeskunde de oorzaak van een ziekte toch vindt, slaagt ze er vaak niet in om een behandeling aan te bieden die gegarandeerd succesvol is. Opnieuw biedt AGZ hoop wanneer de traditionele geneeskunde heen veilige en zekere genezing kan aanbieden. Een nieuwsanker van een lokaal Brits televisiestation weigerde chemotherapie te ondergaan voor haar borstkanker maar onderging wel de Gerson-Therapie, een behandeling die goedgekeurd is door Prins Charles. Pat Davis volgde een streng 13-uur-per-dag dieet (groenten en groentesap), beweging, en koffieklisteerspuiten (vier per dag) die werden ontwikkeld door Dr. Max Gerson. Davis’ moeder had tweemaal borstkanker gehad en had chemotherapie en een borstamputatie ondergaan. Davis kende de gevaren van chemotherapie en de gevolgen van borstoperaties. Ze weigerde te aanvaarden dat er geen alternatieven waren. De Gerson-therapie gaf haar hoop. Wanneer het duidelijk werd dat de Gerson-behandeling niet doeltreffend was, ging Davis akkoord met chemotherapie. Ze stierf vier maanden later op 20 maart 1999 op de leeftijd van 39 jaar, na twee-en-een-half jaar kanker te hebben bestreden. Zou de chemotherapie haar leven hebben gered mocht ze er vroeger mee begonnen zijn? Misschien. De kansen waren misschien klein, maar de kleine kans die de wetenschappelijke geneeskunde haar bood was tenminste echt. De hoop die door Gerson werd geboden is een door en door valse hoop.

   4. AGZ gebruikt vaak "natuurlijke" remedies. Vele mensen geloven dat wat natuurlijk is noodzakelijk beter en veiliger moet zijn dan wat kunstmatig is (zoals geneesmiddelen). Het is niet omdat iets natuurlijk is dat het goed, veilig of gezond is. Er bestaan heel wat natuurlijke stoffen die gevaarlijk en schadelijk zijn. Er zijn ook een hoop natuurlijke produkten die ondoeltreffend en van weinig of geen waarde zijn voor de gezondheid en het welzijn.

   5. AGZ is vaak minder duur dan traditionele geneeskunde. Dit feit heeft "alternatieve" behandelingen aantrekkelijk gemaakt voor ziekteverzekeringsmaatschappijen die beseffen dat het goedkoper en dus winstgevender is om "alternatieve" behandelingen aan te bieden. Indien "alternatieve" behandelingen échte alternatieven waren, dan zou het inderdaad zinloos zijn meer te betalen voor een andere gelijkwaardige behandeling. Maar, de meeste zogenaamde "alternatieve" behandelingen zijn geen echte alternatieven; het zijn geen evenwaardig doeltreffende behandelingen. Dus het feit dat ze goedkoper zijn is van weinig betekenis.

   6. AGZ wordt vaak bestraft door de overheid die aan "alternatieve" praktijken vergunningen verleent en zelfs "alternatieve" beoefenaars beschermt tegen aanvallen van het medische establishment. Chiropractors, bijvoorbeeld, wonnen in 1987 een grote rechtzaak tegen de American Medical Association wegens belemmering van hun praktijk. Een federale Amerikaanse rechter verbood de AMA definitief om "de beoefening van chiropraktijk nog verder te belemmeren". Omdat de overheid AGZ een vergunning geeft en beschermt, wordt dit gezien als een legitimisatie van AGZ. Eigenlijk is het verlenen van de vergunningen en de regelgeving bedoeld om het publiek te beschermen van bedriegers en kwakzalvers.

   7. Vele traditionele artsen behandelen eerst de ziektes en pas daarna de mensen. "Alternatieve" beoefenaars zijn vaak "holistisch", en beweren dat ze de geest, het lichaam en de ziel van de patiënt behandelen. Heel wat mensen voelen zich aangetrokken tot de spirituele en metafysische verbanden die AGZ-beoefenaars maken. Vele AGZ-patiënten beweren dat hun "genezers" hen als personen behandelen en om hen lijken te geven, terwijl traditionele artsen vaak een slechte houding hebben tegenover de patiënt.

Traditionele artsen werken vaak in grote ziekenhuizen en zien honderden of duizenden patiënten. "Alternatieve" therapeuten daarentegen, werken vaak bij hen thuis of in kleine kantoren of ziekenhuizen en zien een pak minder patiënten. Belangrijker nog, wie bij een traditionele arts gaat trekt zich niets aan van de persoonlijke godsdienstige, metafysische of spirituele overtuiging van de arts in kwestie. Wie naar de "alternatieve" geneeskunde gaat, wordt vaak aangetrokken door de persoonlijkheid en het wereldbeeld van de beoefenaar. Bijvoorbeeld, iemand met suikerziekte die naar een endocrinologist gaat, zal waarschijnlijk niet geïnteresseerd zijn in het geloof van de arts in chi of welke andere spirituele of metafysische begrippen ook. Of de arts in God of de ziel gelooft of niet is niet relevant. Wat telt is de kennis van de arts en zijn ervaring met de ziekte. Als de arts vriendelijk en knap is, dan is dat mooi meegenomen. Een koude en onverschillige "alternatieve" beoefenaar zou niet veel klanten hebben. Een koude en onverschillige traditionele arts kan patiënten hebben die in de rij staan om door hem/haar te worden behandeld omdat hij/zij een uitstekende arts is.

   8. Vele mensen begrijpen blijkbaar niet dat de traditionele geneeskunde dezelfde gebreken heeft als de andere vormen van menselijke kennis: ze is feilbaar. Ze kan ook worden verbeterd. Denksystemen die fundamenteel metafysisch van aard zijn,  kunnen niet worden getest en kunnen daarom nooit als onjuist worden bewezen. Eenmaal ze dus een gevestigde waarde worden, zit men er dogmatisch aan vast en wijzigen ze nooit. De enige manier om een dogma te wijzigen is een ketter worden en het eigen tegen-dogma op te richten. Wanneer een wetenschappelijk geneesmiddel fout is, is het fout op manieren dat het kan worden verbeterd. Behandelingen en praktijken die ondoeltreffend of schadelijk zijn worden uiteindelijk verworpen.

"Alternatieve" praktijken en behandelingen zijn vaak gebaseerd op geloof in metafysische entiteiten zoals chi en lenen zichzelf tot ad hoc-hypotheses om falen of ondoeltreffendheid te verklaren. Bij wetenschappelijke geneesmiddelen zal er onenigheid en controverse zijn, argumentatie, testen en meer testen, enz. Beslissingen zullen worden genomen door feilbare mensen die actief zijn in de feilbare wetenschappelijke geneeskunde. Enkele van die beslissingen zullen slechte beslissingen zijn, maar na verloop van tijd zullen ze als dusdanig worden ontdekt en zullen behandelingen die ooit standaard waren worden verworpen en vervangen worden door andere behandelingen. De geneeskunde zal groeien, zal vooruitgang kennen, zal dramatisch veranderen. Homeopathie, iriscopie, reflexologie, aromatherapie, therapeutische aanraking, enz. zullen in de loop der jaren op geen enkele fundamentele manier veranderen. De beoefenaars ervan zullen elkaar niet betwisten zoals dat in de wetenschappelijke geneeskunde gebeurt. In de plaats daarvan zullen "alternatieve" beoefenaars weinig meer doen dan elkaar versterken.

   9. "Alternatieve" therapieën doen beroep op magisch denken. Ideeën met een klein beetje wetenschappelijke steun, zoals die van sympathetische magie, zijn populair bij de "alternatieve" beoefenaars en hun klanten. De traditionele geneeskunde wordt verworpen, eenvoudigweg omdat ze niet magisch is. Terwijl de traditionele geneeskunde soms wonderen lijkt te verrichten, zijn de mirakels van de moderne geneeskunde gebaseerd op wetenschap, niet op geloof.

  10. De voornaamste reden waarom mensen de "alternatieve" gezondheidszorg opzoeken, is dat ze denken dat het "werkt." Dat wil zeggen: ze voelen zich beter, gezonder, vitaler, enz. na de behandeling. Wie zegt dat "alternatieve" geneeskunde werkt, bedoelt doorgaans weinig meer dan dat ze tevreden klanten zijn. Voor vele AGZ-beoefenaar zijn tevreden klanten hét bewijs dat ze echte genezers zijn. Maar in de meeste gevallen zou de toestand van een persoon ook verbeterd zijn mocht hij of zij helemaal niets hebben gedaan. Aangezien de verbetering na de behandeling kwam, gelooft men dat de verbetering veroorzaakt moet zijn door de behandeling (de post hoc-denkfout en de regressieve denkfout). In vele gevallen is de succesvolle behandeling aan niets anders te wijten dan het placebo-effect. In sommige gevallen is de behandeling door de traditionele geneeskunde bijzonder pijnlijk of doet het meer slecht dan goed en is de gevoelde verbetering te wijten aan het stoppen van de traditionele behandeling en niet aan het starten van de "alternatieve" behandeling. (Eén reden waarom spirituele genezers in pre-moderne geneeskundige tijden meer succesvolle resultaten behaalden dan traditionele genezers, is het feit dat traditionele genezers hun patiënen vaak schade berokkenden, bv. door hen een infectie te bezorgen tijdens de behandeling. Spirituele genezers, die de wonde niet behandelden, gaven de patiënt geen infectie en de patiënt genas vaak dankzij de geneesmechanismen van het eigen lichaam.)

In vele gevallen werd de genezing bekomen door de traditionele geneeskunde samen met de "alternatieve" behandeling, maar de verdienste ging steeds naar de "alternatieve". Ook zijn vele zogenoemde genezingen helemaal geen genezingen in om het even welke objectieve betekenis. De patiënt kan aanvankelijk een verkeerde diagnose hebben gekregen, zodat er van een genezing geen sprake was. Ook kan een patiënt subjectief verklaren dat hij of zij "zich beter voelt" en wordt dat als bewijs aanzien dat de behandeling werkt. Psychologische gevolgen van behandelingen zijn echter niet identiek aan objectieve verbeteringen. Een patiënt kan zich veel slechter voelen maar eigenlijk beter worden. Omgekeerd kan iemand zich veel beter voelen maar eigenlijk verslechteren.

  11. Ten slotte, vele voorstanders van "alternatieve" behandelingen weigeren hun falen toe te geven. Toen komiek Pat Paulsen stierf terwijl hij een "alternatieve" kankerbehandeling kreeg in het Mexicaanse Tijuana, aanvaardde zijn dochter niet dat de behandeling nutteloos was. Meer nog, ze geloofde dat de enige reden waarom haar vader stierf was dat hij niet eerder de "alternatieve" behandeling had gekregen. Dergelijk geloof komt vaak voor bij wie wanhopig en kwetsbaar is, veel voorkomende kenmerken van mensen die "alternatieve" behandelingen zoeken.

Zie ook de onderwerpslijst voor voorbeelden van diverse "alternatieve" gezondheidspraktijken.