Een exorcisme is een religieuze rite om Satan of kwade geesten uit een bezeten persoon, plaats of voorwerp te drijven. In de oudheid kwamen dergelijke riten voor in veel culturen. Vandaag gelooft de rooms-katholieke kerk nog altijd in bezetenheid door de duivel en haar priesters beoefenen nog altijd een zogenaamd "echt exorcisme," een 27-pagina’s tellend ritueel om kwade geesten uit te drijven. Daarbij wordt gebruik gemaakt van wijwater, bezweringen, diverse gebeden, wierook, relikwieën en christelijke symbolen zoals het kruis. De katholieke kerk heeft vandaag ten minste tien officiële exorcisten in Amerika (Cuneo). De aartsbisschop van Calcutta, Henry Sebastian D'Souza, beweert dat hij een priester de opdracht gaf om een exorcisme uit te voeren op Moeder Teresa kort voor haar dood in 1997 omdat hij dacht dat ze werd aangevallen door de duivel.

De katholieke kerk in Duitsland daarentegen heeft het erg moeilijk gemaakt om het ritueel van een exorcisme uit te laten voeren na de dood in 1973 van Anneliese Michel, een 23-jarige waarop een exorcisme werd uitgevoerd en die haar eerste psychiatrische episode doormaakte toen ze 16 was. Ze leed blijkbaar aan depressie, had epileptische aanvallen en verschillende hallucinaties. Haar ijverige katholieke familie geloofde dat ze bezeten was door Satan en haalde er twee priesters bij die het ritueel van het exorcisme 67 keer uitvoerden bij de geesteszieke vrouw. Op het ogenblik van haar dood woog Anneliese ongeveer 69 pond (31kg). De priesters en haar ouders kregen alleen maar voorwaardelijke gevangenisstraffen, maar de kerk voerde een regel in dat priesters een toelating moesten aanvragen om een exorcisme uit te voeren en het is niet eenvoudig om een dergelijke toelating te krijgen. Duitse katholieken gaan nu naar Zwitserland en Polen voor hun exorcismen.* Naar verluidt is de film The Exorcism of Emily Rose uit 2005 gebaseerd op het leven van Anneliese Michel,* net als de Duitse film Requiem (2006).

De meeste protestante sekten geloven ook in bezetenheid door de duivel en exorcisme. Michael Cuneo, een socioloog aan de universiteit van Fordham, beweert: "Volgens voorzichtige schattingen zijn er vandaag minstens vijf- of zeshonderd evangelische uitvoerders van exorcisme actief, en het is best mogelijk dat het er nog twee of drie keer meer zijn." Eerwaarde Brian Connor uit South Carolina zegt dat "het hoofd bieden aan de levende duivel het meest over het hoofd geziene onderdeel is van het Bijbelse mandaat."* Connor was te gast in de aflevering van het NBC-programma "Dateline" die over exorcisme handelde (13 november 2001). Samen met verschillende vrienden had hij een hele dag lang geprobeerd om de demonen te verdrijven uit het lichaam van een vijftiger met een voorgeschiedenis van depressie en doelloosheid. De exorcisten hielden kruisen vast en Bijbels, waaruit ze af en toe voorlazen. Ze troepten urenlang samen rond de man terwijl ze gebeden bleven herhalen en de demonen de opdracht gaven om weg te gaan. De man huilde af en toe als een dier en trok vreemde grimassen naar zijn weldoeners. Het zag er allemaal heel dramatisch uit en uiteindelijk in voldoende mate bevrijdend dat de man een beetje braakte. Connor verklaarde dat hij daarmee Satan uitspuwde en dat alle demonen hem hadden verlaten. Bij de opvolging twee maand later bleek echter dat de groep de hele oefening nog zes maal moest herhalen. Nu waren ze er zeker van dat de demonen weg waren en dat de man er zeker van was dat hij in orde was en zich als herboren voelde.

Michael Cuneo bekeek een film van het exorcisme en kwam tot het besluit dat de groep aan de man suggereerde hoe hij moest reageren en dat hij geen bewijs zag van bezetenheid door de duivel of van uitdrijving van demonen. Dezelfde film werd ook getoond aan een psychiater en die verklaarde dat hij hetgeen hij zag niet kon evalueren als psychiater maar dat hij als "believer" dacht dat er misschien wel echt iets aan de hand was dat met bezetenheid door de duivel te maken had. Toen hem werd gevraagd waarop die overtuiging gebaseerd was, antwoordde hij kortweg: geloof. Deze man was een lid van de American Psychiatric Association's Committee on Religion and Psychiatry (Commissie voor Religie en Pyschiatrie van de Amerikaanse Psychiatrische Vereniging).  

Als leek vond ik het gedrag van de exorcisten minstens even interessant als dat van degene die de uitdrijving onderging. Geloven in demonen is één ding; geloven dat je in staat bent om een bovennatuurlijk wezen op te roepen dat beschikt over oneindige kracht en perfectie zodat demonen in jouw opdracht ervandoor gaan, roept toch meer vraagtekens op. De hele kring van exorcisten werd misleid, samen met degene die het exorcisme onderging. De eerstgenoemden waren duidelijk heel trots op wat ze hadden bereikt en deelden in een klinkende overwinning op Satan. De laatstgenoemde werd vertroeteld en geknuffeld, omhelsd en geliefd en uiteindelijk geprezen en beloond met de goede gevoelens van mensen die bezorgd waren toen hij Satan losliet en zei: "Jezus is de Heer." Er lijkt niets echt ingewikkeld te zijn aan wat er gebeurde. De groep overtuigde de man ervan dat hij bezeten was. Ze gaven hem aanwijzingen over hoe hij zich moest gedragen en ze beloonden hem en zichzelf toen hij de duivel liet gaan. Gemeenschapsversterking en zelfbedrog verklaren in hoge mate hoe de groep ervan overtuigd raakte dat ze duivels konden uitdrijven. De exorcisten houden duidelijk van hun werk en vinden er grote voldoening in om mensen op deze krachtige manier te "helpen". Ik ben er van overtuigd dat veel evangelisten die het programma hebben gezien zich afvragen waar ze zich kandidaat kunnen stellen om helper te worden bij duiveluitdrijvingen.

Traditionele exorcismen

Een exorcisme kan niet alleen worden uitgevoerd op mensen, maar ook op levenloze voorwerpen of plaatsen. Dat hoeven niet meteen "echte exorcismen" te zijn, het kunnen ook "eenvoudige exorcismen" zijn (wat doorgaans wordt vergeleken met het dopen van een kind of het "zegenen" van een huis of plaats). Het lijkt wel of Satan overal is, maar het is pas nodig om er een specialist in echte exorcismen bij te halen als De Boze zijn kuren krijgt.

Bij veel, en misschien zelf alle, gevallen van vermeende bezetenheid van mensen door de duivel zijn wellicht ofwel mensen betrokken met hersenafwijkingen, variërend van epilepsie tot schizofrenie en het syndroom van Tourette, ofwel mensen met min of meer gezonde hersenen, maar die de pech hebben in een sociale rol te worden geduwd met heel onaangename gevolgen. Het gedrag van de bezetenen vertoont in elk geval grote gelijkenis met dat van mensen met elektrochemische, neurochemische of andere fysieke of emotionele afwijkingen.

Een geseculariseerde versie van het exorcisme wordt beoefend door sommige therapeuten die zich specialiseren in het onthullen en verdrijven bij hun patiënten van "entiteiten" die volgens de therapeuten de oorzaak zijn van de problemen van de patiënt. Therapeuten die entiteiten bevrijden houden zich hier mee bezig hoewel er even weinig bewijs is voor de "entiteiten" als voor de duivels die worden uitgedreven door katholieke priesters en protestantse evangelisten. Veel mensen voelen echter een grote weerstand om te erkennen dat bezetenheid door de duivel een mythe is, vooral wanneer ze boeken hebben gelezen of films hebben gezien zoals The Exorcist of The Amityville Horror. Ze kunnen zich niet voorstellen hoe iemand dergelijke dingen zou kunnen verzinnen; maar in feite lijkt er veel meer verbeelding nodig te zijn om dergelijke verhalen voor geloofwaardig door te laten gaan.

Vele mensen zijn bang voor bezetenheid door demonen, maar de exorcisten zelf kunnen heel wat schade toebrengen. 

Exorcisme heeft in de loop der jaren een aantal tragedies veroorzaakt in de echte wereld, waaronder verschillende sterfgevallen.

- In 1995 gaven priesters van de Pinksterbeweging in San Francisco tijdens een poging om demonen uit te drijven een vrouw zoveel slagen dat ze er uiteindelijk aan overleed.

- In 1997 werd een Koreaanse christelijke vrouw in Glendale (Californië) dood gestampt, en in de New Yorkse Bronx overleed een 5-jarig meisje nadat ze werd gedwongen om een mengsel door te slikken dat ammoniak en azijn bevatte, waarna haar mond met tape werd dichtgeplakt.

- In Sayville, in de Amerikaanse staat New York werd in 1998 een 17-jarig meisje door haar moeder verstikt met een plastic zak, tijdens een poging om de duivel te vernietigen die in haar zat.

- In 2001 werd Joanna Lee, een 37-jarige vrouw, tijdens een exorcisme gewurgd door een Koreaanse priester die actief was in Nieuw-Zeeland. De priester, Luke Lee, werd veroordeeld voor doodslag.

Een programma op de Amerikaanse tv-zender MSNBC over exorcisten, met de evangelisten Tom Brown en Bob Larson, waarschuwde de kijkers om wat ze te zien kregen niet zelf uit te proberen thuis omdat ze dan het risico zouden lopen om te worden gearresteerd omwille van ineengeflanste exorcismen zoals in het lijstje hierboven. De evangelisten brengen groepen gestoorde personen samen en gaan dan op zoek naar demonen die de problemen veroorzaken, zodat ze die uit kunnen drijven.  Voor zover we weten, hebben Brown en Larson nooit iemand gedood, maar het was onmogelijk om uit de uitzendingen op te maken of ze mensen helpen dan wel schade toebrengen, omdat de "verslaggevers" geen onderzoek deden naar de voorgeschiedenis van de mensen die een exorcisme ondergingen, en omdat er evenmin enige follow-up gebeurde. Larson kreeg daarna een eigen tv-programma rond exorcisme op het science fiction-kanaal. CNN vond het interessant genoeg om er een kort stukje over te brengen, dat je kan bekijken op YouTube.

Het enige hulpmiddel van de exorcisten is een Bijbel, die ze in één hand houden terwijl ze de duivel neerbuigend toespreken met de nodige dosis dramatiek die niet zou misstaan in talkshows zoals die van Jerry Springer. De "bezetenen" waren mogelijks geesteszieken, acteurs, geesteszieke acteurs, drugsverslaafden, geesteszieke drugsverslaafden of ze waren echt bezeten, zoals de exorcisten beweerden. Het lijkt er wel op dat alle deelnemers die werden getoond tijdens een uitdrijving de film "The Exorcist" of een van de sequels hadden gezien. Ze vielen allemaal in de rol van Satan die met hese stem spreekt vanuit de diepte, zoals dat te zien was in de film. De gelijkenissen in spraak en gedrag tussen de "bezetenen" heeft sommige psychologen, zoals Nicholas Spanos, tot de conclusie gebracht dat zowel de "exorcist" als de "bezetene" terecht zijn gekomen in een aangeleerd rollenspel.

Het teleurstellende aan het programma op MSNBC was het feit dat geen enkele inspanning werd gedaan om een andere mening aan bod te laten komen over wat er gaande was dan de mening van de televisie-evangelisten en de behandelde personen. Zou elk ernstig journalist niet een derde opinie willen horen? Waarom zouden we betrokken partijen zoals Brown en Larson op hun woord moeten geloven dat de mensen die ze behandelden echt bezeten waren en dat ze echt Satan hebben verdreven uit al die lichamen? Bij deze evangelische exorcisten speelt zelfbedrog wellicht een rol en ze hebben allicht last van voorkeur voor bevestiging. Zelfs als hun bedoelingen goed zijn, hebben ze het hoogstwaarschijnlijk bij het verkeerde eind en veroorzaken ze zeker schade bij degenen waarop ze een exorcisme uitvoeren, die immers psychiatrische hulp zouden moeten krijgen.

Met dank aan Jan Van Haver voor de vertaling van dit artikel.