Massahysterie (ook gekend als collectief obsessief gedrag of collectieve hysterie) verwijst naar de manifestatie van sterke, ongepaste emotionele of fysieke reacties—zoals irrationele angst of hoop, of ziekte—van groepen mensen op overtuigingen die gebaseerd zijn op suggesties, verkeerd begrepen feiten, ingebeelde stimuli, gemeenschapsversterking (communal reinforcement), of het blindweg volgen van een valse autoriteit.  

Enkele recente voorbeelden van massahysterie zijn de paniek rond kindermisbruik in satanische rituelen, angst voor ontvoering door aliens, vrees voor elektro-magnetische straling, melk-drinkende beelden in India, de aap-mens van New Delhi, de hospitalisatie van 30 mensen die waren blootgesteld aan een parfum waarvan ze dachten dat het koolstofmonoxide was, en koro (shook yang) in Singapore.

Als voorbeelden van massahysterie worden doorgaans ook genoemd: de rage van de heksenjacht in Salem, sint-jansziekte (of sint-vitusdans), de Hollandse tulpenmanie in de zeventiende eeuw en de paniek die naar verluidt werd veroorzaakt door de radio-uitzending van “The War of the Worlds” van H. G. Wells. De heksenjacht van Salem is een duidelijk voorbeeld van massahysterie. De tulpenmanie en de "paniek" als gevolg van de radio-uitzending van Orson Welles op de avond van Halloween in 1938 waren minder erg dan ze werden voorgesteld. (Zie Tulipmania: Money, Honor, and Knowledge in the Dutch Golden Age van Anne Goldgar en Hoaxes, Myths, and Manias van Robert E. Bartholomew en Bejamin Radford). Het krampachtige dansen waarvan verslag werd gedaan in de 14de eeuw (en later) in Europa kan tenminste gedeeltelijk toe te schrijven zijn aan een fysieke oorzaak zoals de inname van moederkoren.* Tarantisme is ook naar voren geschoven, maar er is weinig bewijs voor de stelling dat het gedrag werd veroorzaakt door beten van spinnen. De meest plausibele omschrijving van sint-jansziekte vinden we bij Bartholomew en Radford:

Op basis van een representatief staal van middeleeuwse kronieken is het evident dat deze voorvallen best kunnen worden verklaard aan de hand van afwijkende religieuze sekten die aanhangers wonnen toen ze in een woelige periode pelgrimstochten maakten doorheen Europa op zoek naar goddelijke voorspraak. De symptomen die ze vertoonden (visioenen, flauwvallen, beven) zijn voorspelbaar bij elke grote groep mensen die zich bezig houdt met langdurig dansen, verering en vasten. (2003: pp. 146-148)

In de huidige tijd kan massahysterie gemakkelijk worden opgewekt door de massamedia. Enkele voorbeelden zijn de vrees voor ontvoering van kinderen, angst voor geweldadige misdrijven, angst voor vaccinaties en vrees voor wetenschappelijk onderbouwde geneeskunde (science-based medicine).

Iedereen die over massahysterie schrijft, heeft ook al gemerkt dat er ontelbare religieuze manieën zijn. Een paar voorbeelden: stigmata, wenende en bewegende beelden, verschijningen van Maria en Jezus in urinoirs en boomschors, Fatima, Lourdes, relikwieën en gebedsgenezers (zoals John of God).

Zijn er technieken die men kan gebruiken om te vermijden meegesleurd te worden in een golf van massahysterie? Uiteraard, maar zullen de meesten van ons in staat zijn om ze toe te passen op het moment dat het nodig is? Dat is moeilijk in te schatten, maar hier zijn een paar tips. Onderschat de kracht van suggestie niet. Het feit dat iemand of iets een autoriteit lijkt te zijn, betekent helemaal niet dat dit ook echt zo is. Ga na of er geen alternatieve verklaringen mogelijk zijn dan degene die de groep voor waar aanneemt. Als emoties hoog oplopen, probeer dan afstand te nemen van een emotionele respons en de hele zaak nuchter te bekijken. Probeer je niet te laten leiden door wishful thinking of angst. Denk eraan dat de media alleen maar focussen op een paar categorieën en de neiging hebben om bepaalde onderwerpen te overbelichten (zoals gewelddadige misdrijven, ontvoeringen van kinderen, schietpartijen op scholen en natuurrampen), waardoor het lijkt dat hetgeen waarover ze verslag uitbrengen vaker voorkomt en belangrijker is dan werkelijk het geval is. Pas op voor TV-manipulatoren die korte fragmenten van suggestieve video’s eindeloos blijven herhalen.

Met dank aan Jan Van Haver voor de vertaling van dit artikel.