Het woordenboek van de Skepticus

Pareidolie is een soort illusie waarbij een vage of donkere stimulus beschouwd wordt als iets duidelijks en goed waarneembaar. Bijvoorbeeld, in de verkleuringen van een tortilla wordt het gezicht van Jezus Christus gezien. Of iemand ziet het gezicht van Moeder Theresa of Ronald Reagan in een broodje of een man in de maan.

In normale omstandigheden levert paredolie een psychologische verklaring voor een pak waanideeën die gebaseerd zijn op zintuiglijke waarneming. Bijvoorbeeld, het verklaart vele UFO-waarnemingen, evenals het horen van sinistere boodschappen op van achter naar voor gedraaide platen. Pareidolie verklaart het waarnemen van Elvis, Bigfoot, en het monster van Loch Ness. Het verklaart diverse religieuze verschijningen en visioenen. En het verklaart waarom sommige mensen een gezicht of gebouw zien in een foto van het gebied Cydonia op Mars.

In klinische omstandigheden moedigen sommige psychologen pareidolie aan als een methode om een patiënt te begrijpen, bv. de Rorschachtest.

Astronoom Carl Sagan beweerde dat de menselijke tendens om gezichting in tortillas, wolken, broodjes en dergelijke te zien, een evolutionair kenmerk is. Hij schrijft:

Zodra de baby kan zien herkent hij gezichten, en we weten nu dat deze gave in onze hersenen zit. De babies die een miljoen jaar geleden niet in staat waren een gezicht te herkennen en dus minder teruglachten, hadden het moeilijker om de harten van hun ouders te veroveren en zouden het later moeilijker krijgen. Dezer dagen is bijna elke baby er snel bij om een menselijk gezicht te herkennen en te beantwoorden met een brede glimlach (Sagan 1995: 45).

Ik denk dat Sagan het bij het rechte eind heeft over de tendens om gezichten te herkennen, maar ik zie geen enkele reden om te veronderstellen dat er een evolutionair voordeel is in het zien van replica's van schilderijen, geesten, demonen en dergelijk in levenloze voorwerpen. Er is, uiteraard, een evolutionair voordeel in het zien van beelden van eten of roofdieren tegen een gevarieerde milieuachtergrond.  Het lijkt waarschijnlijk dat de moderne geest associaties maakt met vormen, lijnen, schaduwen en dergelijke meer die verbonden zijn met huidige verlangens, interesses, hoop, enz. De meeste mensen nemen illusies voor wat ze zijn, maar sommigen fixeren zich zodanig op de werkelijkheid van wat ze meenden te zien en maken van een illusie een waanidee. Een minimum aan kritisch denken zou de meeste redelijke mensen moeten kunnen overtuigen van het feit dat een aardappel die lijkt op de Hindoe-god Ganesh, een broodje dat lijkt op Moeder Theresa, of een verbrand stuk op een tortilla die op Jezus lijkt toeval is zonder enige betekenis. Het lijkt meer waarschijnlijk dat de Maagd Maria die iemand ziet in de weerspiegeling van een spiegel of op de vloer van een appartementencomplex of in de wolken gefabriceerd is door de eigen verbeelding, dan dat een persoon die al tweeduizend jaar dood is zich op zo'n alledaagse en zinloze manier zou manifesteren.