De term 'astronauten in de oudheid' slaat op de speculatieve theorie dat buitenaardse wezens verantwoordelijk zijn voor de meeste oude beschavingen op aarde. De meest beruchte verdediger van deze theorie is Erich von Däniken, auteur van diverse populaire boeken over dit onderwerp. Zijn Waren de goden kosmonauten, bijvoorbeeld, is een radicale aanval op de herinneringen en talenten van oude volkeren. Von Däniken meent dat de mythes, kunst, sociale organisaties, enz. van oude culturen werden ingegeven door astronauten van een andere wereld. Hij trekt niet alleen de gave voor herinnering, maar ook de gave voor cultuur en beschaving zelf van oude volkeren in twijfel. Prehistorische mensen ontwikkelden niet zelf hun kunst en technologie, kunst en wetenschap werden hen aangeleerd door bezoekers uit de ruimte.

Waar is het bewijs voor de beweringen van Von Däniken? Een deel was vals. Zo heeft hij foto's gemaakt van aardewerk dat hij op een archeologische site zou hebben gevonden. Het aardewerk vertoont vliegende schotels en zou dateren uit Bijbelse tijden. Maar onderzoekers van Nova (Amerikaans wetenschapsprogramma op de openbare televisie) vonden de pottenbakker die de zogezegd oude potten had gemaakt. Zij confronteerden Von Däniken met het bewijs van zijn bedrog. Zijn antwoord was dat zijn bedrog verantwoord was omdat sommige mensen enkel geloven als ze bewijs kunnen zien ("The Case of the Ancient Astronauts," eerst uitgezonden op 8 maart 1978, in samenwerking met het BBC-programma Horizon en Peter Spry-Leverton)!

Het grootste deel van de bewijzen van Von Däniken bestaan uit misleidende en bedrieglijke argumenten. Zijn gegevens bestaan voornamelijk uit archeologische sites en oude mythes. Hij begint met het voor waar aannemen van de astronauten uit de oudheid en forceert dan alle gegevens binnen dat idee. Zo legt hij bijvoorbeeld de grote dierentekeningen in de woestijn van Nazca, Peru, uit als een buitenaardse luchthaven. Dat deze tekeningen waarschijnlijk te maken hebben met de godsdienst of wetenschap van de inheemse bevolking wordt niet in aanmerking genomen. Hij vervalt ook voortdurend in een redenering met valse dilemma's zoals: "Ofwel kan dit worden verklaard door aan te nemen dat deze primitieve idioten alles zelf deden, of moeten we de meer geloofwaardige visie aannemen dat ze hulp kregen van hoogontwikkelde volkeren die van andere planeten moeten zijn gekomen waar technologieën zoals antizwaartekrachttoestellen zijn uitgevonden." Zijn toewijding voor zijn theorie is niet afgenomen, ondanks tegenstrijdig bewijs, zoals wordt bewezen door nog een ander boek over dit onderwerp, Arrival of the Gods: Revealing the Alien Landing Sites at Nazca (1998).

Er zijn heel wat mensen die heel kritisch staan t.o.v. de ideeën van Von Däniken, maar de meest grondige is wel Ronald Story. De meeste critici wijzen er op dat de prehistorische volkeren niet de hulpeloze, incompetente, vergeetachtige wilden waren die hij van hen maakt. (Ze moeten op z'n minst intelligent genoeg zijn geweest om de taal en de leer van hun hemelse leraars te begrijpen - geen kleine prestatie!) Het klopt dat we nog altijd niet weten hoe de oude volkeren sommige van hun verbazingwekkend fysieke en technologische prestaties hebben verricht. We vragen ons nog steeds af hoe de oude Egyptenaren grote obelisken in de woestijn kregen en hoe mensen uit de steentijd grote uitgehakte stenen verplaatsten en er dolmen van maakten. We zijn verbaasd over de grote uitgehouwen hoofden op Paaseiland en vragen ons af waarom ze werden gemaakt, wie het deed en waarom het eiland werd verlaten. Ooit krijgen we misschien een antwoord op onze vragen, maar ze zullen hoogstwaarschijnlijk komen van wetenschappelijk onderzoek en niet van pseudowetenschappelijke speculatie. Door bijvoorbeeld de studie van even oude stenen tijdperkvolkeren uit Papua New Guinea, waar gigantische stenen te vinden zijn bovenop graven, hebben we geleerd hoe de oude volkeren dit voor elkaar konden krijgen met weinig meer dan touwen van organisch materiaal, houten hefbomen en spades, een beetje vindingrijkheid en heel wat menselijke kracht. De uitzending "Secrets of Lost Empires" (Geheimen van Verloren Rijken) van Nova deed geen beroep op buitenaardse leraars om uit te vinden hoe de oude Egyptenaren een gigantische obelisk omhoog kregen, hoe de middeleeuwse strijders hun katapulten maakten en hoe en waarom de beeldhouwers van Paaseiland deden wat ze deden.

We hebben geen reden om te geloven dat de geheugens van onze oude voorouders zo veel slechter waren dan onze eigen geheugens dat ze zich niet zouden herinneren bezocht te zijn geweest door buitenaardse wezens en geen relaas ervan zouden hebben kunnen opmaken. Er zijn maar weinig tekenen om te beweren dat door priesters opgetekende oude mythes en religieuze verhalen de verdraaide en onperfecte herinneringen zouden zijn van astronauten in de oudheid. Het bewijs van het tegendeel -dat prehistorische of 'primitieve' volkeren heel intelligent en vindingrijk waren (en zijn)- is verpletterend.

Uiteraard is het mogelijk dat bezoekers uit de ruimte daadwerkelijk op aarde landden enkele duizenden jaren geleden en contact hadden met onze voorouders. Maar het lijkt meer waarschijnlijk dat de prehistorische volkeren zelf verantwoordelijk waren voor hun eigen kunst, technologie en cultuur. Waarom een verklaring zoals die van Von Däniken verzinnen? Daardoor vergroot je mogelijk het mysterie van je theorie, maar het maakt de theorie ook minder aanvaardbaar, vooral wanneer die theorie niet strookt met wat we al over de wereld weten. En waarom worden de voorbeelden beperkt tot Egypte, Mexico en andere niet-Europese landen? Wat met de bouwers van Newgrange of Stonehenge? De hypothese over astronauten in de oudheid is onnodig. Het scheermes van Occam moet worden toegepast en de hypothese moet worden verworpen.